Balans van de Leefomgeving
Balans van de Leefomgeving 2010

Doel nitraat in grondwater binnen bereik

U bekijkt momenteel een archief-versie van deze indicator. Deze indicator is inmiddels geactualiseerd. De actuele versie kunt u hier bekijken.

In de zandregio is de gemiddelde nitraatconcentratie in grondwater zo ver gedaald dat het doel van 50 mg/l binnen bereik komt. In de lössregio is dit nog niet het geval. In de klei- en veenregio’s is het doel al bereikt.

Nitraat in bovenste grondwater van landbouwgronden, bron: RIVM, Landelijk Meetnet effecten mestbeleid (LMM)

Nitraat in bovenste grondwater van landbouwgronden, bron: RIVM, Landelijk Meetnet effecten mestbeleid (LMM)

Concentratie nitraat ook in grondwater van zandregio dicht bij doelstelling

Het Nederlandse mestbeleid heeft onder meer tot doel om de nitraatconcentratie in het bovenste grondwater onder landbouwgrond omlaag te brengen tot maximaal
50 mg/l. De gemiddelde areaalgewogen nitraatconcentratie in het bovenste grondwater in de zand-, löss- en kleiregio is sinds het begin van de metingen afgenomen (Figuur 1). In de kleiregio is deze doelstelling gemiddeld genomen gehaald. In de veenregio was de waarde vanaf het begin van de metingen al veel lager dan 25 mg/l. In de zandregio is het doel binnen bereik. In de lössregio nog niet. Wanneer de gemeten concentraties worden gecorrigeerd voor weereffecten en steekproefsamenstelling (alleen voor zand en klei beschikbaar) ontstaat voor de zandregio een ander beeld. Het gecorrigeerde gemiddelde laat zien dat er de laatste jaren geen duidelijke trend is. De hogere concentratie voor 2008 kan worden verklaard door een lager neerslagoverschot in dat jaar.
Er is een spreiding in nitraatconcentraties tussen bedrijven, bedrijfstypen en regio’s. Bij akker- en tuinbouwbedrijven zijn de concentraties hoger dan onder melkveebedrijven (RIVM 2008). Bij melkveebedrijven met een derogatie was de nitraatconcentratie in 2008 en 2009 gemiddeld al onder de 50 mg/l, waarbij het percentage bedrijven met een concentratie boven de 50 mg/l in de periode 2007-2009 is afgenomen van 46% naar 31% (Zwart et al. 2009; Zwart et al. 2010).
Er zijn aanwijzingen dat in het zuidelijk zandgebied sprake is van hogere concentraties dan in andere delen van de zandregio, maar met het huidige meetnet zijn daarover geen statistisch verantwoorde uitspraken te doen.
Wanneer Nederland heeft voldaan aan de vereisten van de nitraatrichtlijn is vooralsnog niet nauwkeurig omschreven. Voor het grondwater is het in elk geval nog niet duidelijk welke mate van (ruimtelijke) middeling Nederland mag toepassen om te voldoen aan de nitraatdoelstelling van de EU-nitraatrichtlijn.
Ook met het oog op de bescherming van het oppervlaktewater tegen eutrofiering door stikstof, is de nitraatrichtlijn van belang. De vertaling van ecologische eisen naar normen voor het gebruik van stikstof op landbouwgronden is echter nog niet voldoende concreet gemaakt.

Stikstofoverschot belangrijke factor voor de kwaliteit van grond- en slootwater

Een belangrijke invloedsfactor voor de kwaliteit van grond- en slootwater is het stikstofoverschot op de bodembalans van landbouwbedrijven. De stikstofoverschotten van melkveebedrijven en in mindere mate akkerbouwbedrijven op zandgrond vertonen vanaf 2005 een afname (LEI, 2010).

Mestbeleid gericht op vermindering stikstofgift op landbouwgronden

De aanvoer van stikstof via meststoffen is gereguleerd door de Meststoffenwet (Uitvoeringsregeling Meststoffenwet). Hierin zijn de maatregelen van het derde en vierde actieprogramma in het kader van de Nitraatrichtlijn vertaald. Het derde actieprogramma liep in de periode 2006-2009 (Tweede Kamer, 2005). De gebruiksnormen voor stikstof zijn in die periode globaal tussen 0% en 10% gedaald (de uitschieters zijn gras met 13% en wintertarwe met 16%).
De aanscherping van de gebruiksnormen vond in de meeste gevallen pas in 2008 en 2009 plaats. Het effect van de gebruiksnormen van 2006 is op zijn vroegst pas in 2007 aantoonbaar in het grondwater, terwijl de aanscherping van 2008/2009 niet eerder dan in 2009/2010 tot uiting kan komen in de metingen. Die data zijn nu nog niet beschikbaar. In hoeverre het gevoerde beleid in de periode 2006-2009 tot het gewenste resultaat heeft geleid, kan pas uit metingen in de periode 2010-2012 worden afgeleid.

Het Nederlandse mestbeleid voor de periode 2010-2013 is vastgelegd in het vierde actieprogramma in het kader van de Nitraatrichtlijn (Tweede Kamer, 2009). Het effect daarvan op de nitraatconcentratie kan alleen via modelberekeningen worden geschat. Die berekeningen zijn nog niet uitgevoerd.
De verwachting is dat het vierde actieprogramma ook nog enig effect op de gemiddelde nitraatconcentratie in de zandregio zal hebben. De stikstofgebruiksnormen worden in die periode nog iets verlaagd.

Effect voorgenomen beleid

Er is wel aanvullend beleid voor de periode na 2013 aangekondigd (verdere verlaging stikstofgebruiksnormen van onder andere akker- en tuinbouwgewassen) om de grondwaterkwaliteit in het zuidelijk zandgebied en in de lössregio te verbeteren, maar de gebruiksnormen zullen pas in het vijfde actieprogramma (2014-2017) worden ingevoerd.
In 2009 heeft de Tweede Kamer bij motie de regering verzocht om ter voorbereiding van het vijfde actieprogramma zowel modelmatig als via metingen in beeld te brengen hoe de nitraatconcentratie verloopt met de diepte en hiermee met zowel het derogatieverzoek als het vijfde actieprogramma rekening te houden (toetsdiepte nitraat). Een concreet voorstel hoe dit onderzoek moet worden uitgevoerd, wordt momenteel ontwikkeld.

Referenties

Relevante informatie

Omschrijving

Concentratie nitraat in het bovenste grondwater onder landbouwgrond

Verantwoordelijk instituut

RIVM

Berekeningswijze

Zwart M.H., G.J. Doornewaard, L.J.M. Boumans, T.C. van Leeuwen, B. Fraters en J.W. Reijs (2009) Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie. Resultaten meetjaar 2007 in het derogatiemeetnet RIVM-rapport 680717008/2009 (bijlage 5)

Geografisch verdeling

Per grondsoortregio (geheel Nederland)

Verschijningsfrequentie

jaarlijks

Achtergrondliteratuur

Fraters, B., L.J.M. Boumans (2005) De opzet van het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid voor 2004 en daarna. Uitbreiding van LMM voor onderbouwing van Nederlands beleid en door Europese monitorverplichtingen. RIVM-rapport 680100001/2005