Balans van de Leefomgeving

Bevindingen

De paradox van succesvol beleid: kwaliteit van de directe leefomgeving is op veel terreinen verbeterd, maar hardnekkige mondiale opgaven vragen om systeemveranderingen

Kwaliteit leefomgeving verbetert

De kwaliteit van de directe leefomgeving in Nederland is sinds 1990 toegenomen. De kwaliteit van lucht, water en bodem is aanzienlijk verbeterd, de achteruitgang van de biodiversiteit is in Nederland geremd en ruimtelijke investeringen van de overheid en van private partijen zijn over het algemeen goed op elkaar afgestemd. Dit is een succes van het rijksbeleid voor milieu, natuur en ruimte.

Klimaatverandering, behoud biodiversiteit en schaarste van grondstoffen problematisch

De paradox van dit succes is dat deze waarneembare verbetering van de directe leefomgeving scherp afsteekt tegen de mondiale opgaven op het gebied van de leefomgevingskwaliteit waarvoor Nederland zich in 2012 ziet gesteld. Twee opgaven zijn bekend en hardnekkig: het tegengaan van de klimaatverandering en het behoud van de biodiversiteit. Daarnaast vraagt de grote afhankelijkheid van de Nederlandse welvaart van schaarse grondstoffen in toenemende mate om aandacht. Deze grote opgaven lijken abstract en ver weg, maar kunnen op termijn een grote invloed hebben op de samenleving. Ze vragen om aanpassing van het systeem van productie en consumptie.

Intensivering van het leefomgevingsbeleid of een andere aanpak

De noodzaak tot ‘vergroening’ van de economie manifesteert zich op het moment dat Nederland worstelt met een economische crisis. Juist in deze periode van heroverweging zou de afhankelijkheid van natuurlijke hulpbronnen zorgvuldig moeten worden meegewogen. Vergroening is ten slotte een invulling van het zoeken naar beleid dat ook voor de lange termijn houdbaar is.
De uitdaging voor de komende tijd is vooral om het systeem van productie en consumptie zodanig om te vormen dat de kracht van de samenleving en de economie wordt gevonden in een efficiëntere omgang met natuurlijke hulpbronnen en een minimalisering van schadelijke uitstoot van stoffen. Soms kan dit worden bereikt via stringenter beleid. Soms is een meer fundamentele verandering van aanpak noodzakelijk. Het vergt dan systeemveranderingen: institutionele vernieuwingen, die een kwalitatief hoogwaardige leefomgeving helpen realiseren zonder de natuurlijke randvoorwaarden daarvoor hier of elders te ondergraven.

Een kansrijke strategie voor het leefomgevingsbeleid

In het boek (te downloaden via de homepage) analyseert het Planbureau voor de Leefomgeving zes maatschappelijke systemen:

  • klimaat en energie
  • het voedselsysteem
  • landelijk gebied en natuur
  • waterveiligheid en -beheer
  • bereikbaarheid
  • stedelijke gebiedsontwikkeling

Voor deze systemen wordt gekeken hoe een duurzame omgang met de fysieke leefomgeving het beste zou kunnen worden gerealiseerd. Welke interventiemogelijkheden zijn er? De mogelijkheden voor interventie verschillen per systeem (bijvoorbeeld in de verhouding tussen regelgeving, prijsprikkels en informatie). Uit onze analyse komen de contouren van een kansrijke strategie voor het leefomgevingsbeleid naar voren. Drie elementen spelen een cruciale rol: 1) de waarde en noodzaak tot het formuleren van een consistente visie en stellingname van het Rijk; 2) de kansen om op regionale schaal tot verbeterde afstemming te komen; en 3) de inzet van beprijzing als doelmatige wijze om veranderingsprocessen te organiseren.

Meer over de toepassing van deze elementen in het Rijksbeleid:

De beleidsvoortgang in één overzicht

Hieronder vindt u de ontwikkelingen met betrekking tot de gestelde milieu-, natuur- en ruimtelijke doelen.

Klimaat en energie

Kyotoverplichting (2008-2012)
  • Balans 2012 Huidig beleid
  • Balans 2012 Voorgenomen beleid
Nederland heeft waarschijnlijk genoeg emissierechten om aan Kyotoverplichting te voldoenlees meer
Nederland heeft waarschijnlijk genoeg emissierechten om aan Kyotoverplichting te voldoenlees meer
Broeikasgasemissies niet-ETS-sectoren EU-doel (2020)
  • Balans 2012 Huidig beleid
  • Balans 2012 Voorgenomen beleid
Geraamde totale emissie waarschijnlijk onder het doel voor 2020, emissies van sectoren echter niet altijd onder sectorale emissieplafondslees meer
Geraamde totale emissie waarschijnlijk onder het doel voor 2020, emissies van sectoren echter niet altijd onder sectorale emissieplafondslees meer
Hernieuwbare energie, EU-richtlijn (2020)
  • Balans 2012 Huidig beleid
  • Balans 2012 Voorgenomen beleid
Inzet hernieuwbare energie in 2020 te laag om te voldoen aan EU-doellees meer
Inzet hernieuwbare energie in 2020 te laag om te voldoen aan EU-doellees meer
Koolstofarme economie (2050)
  • Balans 2012 Huidig beleid
Meer stimulansen nodig voor investeringen in koolstofarme energiesystemenlees meer

Luchtverontreiniging

NOx-emissie (vanaf 2010)
  • Balans 2012 Huidig beleid
  • Balans 2012 Voorgenomen beleid
NOx-emissie daalt gestaag, maar in 2010 nog boven emissieplafondlees meer
NOx-emissie daalt gestaag, maar in 2010 nog boven emissieplafondlees meer
SO2-emissie (vanaf 2010)
  • Balans 2012 Huidig beleid
  • Balans 2012 Voorgenomen beleid
Ruim onder het emissieplafond dat geldt vanaf 2010lees meer
Ruim onder het emissieplafond dat geldt vanaf 2010lees meer
NH3-emissie (vanaf 2010)
  • Balans 2012 Huidig beleid
  • Balans 2012 Voorgenomen beleid
In 2011 enkele kilotonnen onder emissieplafond maar nog gevoelig voor tegenvallerslees meer
In 2011 enkele kilotonnen onder emissieplafond maar nog gevoelig voor tegenvallerslees meer
NMVOS-emissie (vanaf 2010)
  • Balans 2012 Huidig beleid
  • Balans 2012 Voorgenomen beleid
Ruim onder het emissieplafond dat geldt vanaf 2010lees meer
Ruim onder het emissieplafond dat geldt vanaf 2010lees meer
Lokale luchtkwaliteit PM10-blootstelling (vanaf 2011)
  • Balans 2012 Huidig beleid
Doelbereik drukke stadswegen gevoelig voor tegenvallers in effectiviteit maatregelen en weersinvloedenlees meer
Lokale luchtkwaliteit NO2 blootstelling (2015)
  • Balans 2012 Huidig beleid
Nog gering aantal overschrijdingen mogelijk langs drukke wegen in hoogstedelijk gebied in 2015lees meer
Lokale luchtkwaliteit PM2,5-blootstelling (2015)
  • Balans 2012 Huidig beleid
Reductiedoel wordt waarschijnlijk 15%lees meer

Milieukwaliteit in het landelijk gebied

Nutrientenoverschotten landbouw
  • Balans 2012 Huidig beleid
  • Balans 2012 Voorgenomen beleid
Stikstofoverschot stabiliseert na 2003, Fosfaatoverschot wel verder gedaald. Voorgenomen mestbeleid biedt kansen op betere benutting van de mest binnen de milieurandvoorwaardenlees meer
Stikstofoverschot stabiliseert na 2003, Fosfaatoverschot wel verder gedaald. Voorgenomen mestbeleid biedt kansen op betere benutting van de mest binnen de milieurandvoorwaardenlees meer
Mestproductieplafond (vanaf 2006)
  • Balans 2012 Huidig beleid
  • Balans 2012 Voorgenomen beleid
Stikstofproductie ruim onder mestproductieplafond, Fosfaat in 2011 vlak onder het productieplafond lees meer
Stikstofproductie ruim onder mestproductieplafond, Fosfaat in 2011 vlak onder het productieplafond lees meer
Nitraat in het bovenste grondwater
  • Balans 2012 Huidig beleid
  • Balans 2012 Voorgenomen beleid
"Zuidelijk zandgebied en lössregio zijn ook na 2013 nog een knelpunt."lees meer
"Zuidelijk zandgebied en lössregio zijn ook na 2013 nog een knelpunt."lees meer
Gewasbeschermingmiddelen in oppervlaktewater
  • Balans 2012 Huidig beleid
  • Balans 2012 Voorgenomen beleid
Afname van de belasting van het oppervlaktewater door gewasbeschermingsmiddelen uit de landbouw stagneert.lees meer
Afname van de belasting van het oppervlaktewater door gewasbeschermingsmiddelen uit de landbouw stagneert.lees meer

Water

Kwaliteit oppervlaktewater Europese Kaderrichtlijn Water (2027)
  • Balans 2012
Het aantal oppervlaktewateren dat in 2027 aan alle KRW-doelen voldoet ligt tussen de 5 en 40%lees meer
Watertekort en zoetwaterbeschikbaarheid korte termijn (2021)
  • Balans 2012
"In normale én in droge jaren kunnen de meeste gebruikers van voldoende water worden voorzien"lees meer
Zwemwaterkwaliteit (vanaf 2015)
  • Balans 2012
Doelbereik voor 2015 conform Nieuwe EU- richtlijn onvoldoendelees meer
Waterveiligheid preventie: toestand primaire waterkeringen (2050)
  • Balans 2012
Het beschermingsniveau voor waterveiligheid is niet op het gewenste peil. In het Deltaprogramma wordt nieuw veiligheidsbeleid ontwikkeld.lees meer

Bereikbaarheid

Trajecten met gewenste reistijd in spits (vanaf 2000)
  • Balans 2012
Verbeter de doorstroming door uitbreiding wegcapaciteit, spitsheffing, verkeersmanagement en belasten van kilometervergoedinglees meer
Verkeersveiligheid (2020)
  • Balans 2012
Aantal verkeersdoden sterk afgenomen, maar aantal ernstig gewonden juist toegenomenlees meer

Concurrentiekracht

Concurrentiepositie regios en sectoren
  • Balans 2012
Op dit moment niet te bepalenlees meer

Natuur en biodiversiteit

Natuurnetwerk Nederland (2027)
  • Balans 2012
Locatie van verworven gronden cruciaal in kleinere Ecologische Hoofdstructuurlees meer
Stop achteruitgang biodiversiteit 2010
  • Balans 2012
Kwetsbare soorten en ecosystemen gaan achteruit. lees meer
Milieucondities natuur
  • Balans 2012
Milieudruk op natuur is afgenomen maar blijft een knelpunt voor het duurzaam behoud van planten en dieren.lees meer
Verdroging (2013)
  • Balans 2012
Voortgang in verdrogingsbestrijding blijft moeizaamlees meer

Voetafdruk en duurzame producten

Certificering van handelsketens
  • Balans 2012
Marktaandeel duurzame koffie en hout bijna 50%, aandeel bij soja en vis nog beperktlees meer

Milieukwaliteit stedelijke leefomgeving

Geluidproductie wegverkeer (vanaf 2010)
  • Balans 2012
Opties zijn versnelde aanleg van stil asfalt en aanscherping Europese eisen voor de geluidproductie van vracht- en personenauto'slees meer
Knelpunten geluid rijkswegen (vanaf 2012)
  • Balans 2012
Het bereiken van het doel is nog gevoelig voor het effect van Europese bronmaatregelenlees meer
Geluidproductie railverkeer (vanaf 2010)
  • Balans 2012
Tempo te langzaam voor halen van het doel, maar implementatie zal naar verwachting versnellen door nieuwe prestatieregelinglees meer
Knelpunten geluid spoorwegen (vanaf 2012)
  • Balans 2012
Geluidsbelasting Schiphol (vanaf 2009)
  • Balans 2012
Geluidbelasting op handhavingspunten erg gevoelig voor vlootsamenstelling en fluctuaties in het weerlees meer
Veiligheidsrisico Schiphol (vanaf 2004)
  • Balans 2012
Op basis van veiligheidsnorm Totaal Risico Gewichtlees meer
Afvalaanbod (2021 en 2029)
  • Balans 2012
afvalproductie afgelopen jaren redelijk stabiel onder afvalaanbod-plafondlees meer
Nuttige toepassing van afval (2015)
  • Balans 2012
doel in 2010 gehaaldlees meer
Verbranden en storten van Nederlands afval (2022)
  • Balans 2012
Doel voor storten van brandbaar afval wordt waarschijnlijk gehaald. Totale hoeveelheid gestort afval neemt echter fors toe in 2012lees meer