Balans van de Leefomgeving
Balans van de Leefomgeving 2012

Verduurzaming voedselsysteem

De zes belangrijkste conclusies over het voedselsysteem in de Balans 2012 zijn:

  • 1. Effecten voedselproductie

    Huidige voedselproductie heeft ingrijpende gevolgen voor de leefomgeving

    De productie van voedsel voorziet in een basisbehoefte, maar legt ook een groot beslag op schaarse hulpbronnen en heeft vaak negatieve gevolgen voor de kwaliteit van de leefomgeving. Dat geldt in het bijzonder voor de productie van vlees, vis en zuivel.

  • 2. Efficiënt & zorgvuldig produceren

    Verduurzaming van het voedselsysteem vraagt om efficiënte én zorgvuldige productie

    Een efficiënte productie kan de druk op schaarse hulpbronnen, als landbouwgrond, water, nutriënten en fossiele brandstoffen, verminderen, en de kwaliteit van de leefomgeving verbeteren. Efficiënt produceren kan op gespannen voet staan met zorgvuldiger produceren, gericht op dierenwelzijn, gezondheid, voedselproductie als inkomstenbron en een eerlijke verdeling van voedsel. Een maatschappelijk geaccepteerde verduurzaming van het voedselsysteem vraagt zowel om een efficiënte als een zorgvuldige productie.

  • 3. Energie in de keten

    Heldere stellingname overheid mobiliseert ketenpartijen

    In de voedselketen leeft bij veel partijen de bereidheid om te verduurzamen. Doordat partijen in de keten veelal afhankelijk zijn van elkaar, vraagt verduurzaming om ‘gezamenlijk bewegen’. Echter, in plaats van gezamenlijk te bewegen houden partijen elkaar vooral gevangen.

  • 4. Topsectorenbeleid

    Effect Topsectorenbeleid op verduurzaming landbouwsector is onzeker

    Met de voorgenomen opheffing van de productschappen dreigt een belangrijk deel van de financiering van onderzoek gericht op boeren en tuinders weg te vallen. Juist voor boeren en tuinders is onderzoek van belang omdat zij de grootste milieudruk veroorzaken, en daarmee ook de grootste potentie hebben om te verduurzamen. Bovendien is het investeringsvermogen van deze bedrijven beperkt. Dit hindert de toepassing in de praktijk van binnen het Topsectorenbeleid ontwikkelde innovaties.

  • 5. Consumentenbeleid

    Beleidsinzet beïnvloeding voedselconsumptie blijft achter

    Alleen als consumenten bereid zijn om andere keuzes te maken en meer te betalen voor duurzame producten, is het voor partijen aan de productiekant rendabel om in verduurzaming te investeren. Daarnaast speelt consumentengedrag een belangrijke rol bij het tegengaan van voedselverspilling en het verminderen van de dierlijke eiwitconsumptie. De beleidsinzet gericht op beïnvloeding van de voedselconsumptie blijft echter ver achter bij de beleidsinzet en subsidiebedragen die gemoeid zijn met verduurzaming van de productie.

  • 6. Collectieve belangen

    Overheid geeft ‘stuur’ uit handen bij borging collectieve belangen

    Bij verduurzaming van het voedselsysteem gaat het om veel aspecten die het karakter hebben van een (semi)collectief belang. Dergelijke belangen kunnen niet zonder nadere randvoorwaarden via de markt worden gerealiseerd en vragen om een overheid die hiervoor de primaire verantwoordelijkheid neemt. De overheid is echter selectief in de collectieve belangen waarvoor zij de primaire verantwoordelijkheid wil nemen.

In de Balans van de Leefomgeving analyseert PBL in hoeverre maatschappelijke ontwikkelingen en beleidsinspanningen van de overheid bijdragen aan verduurzaming van het voedselsysteem (hoofdstuk 3 in het boek). Door de aard van internationale handelsafspraken (WTO) en mededingingsregelgeving is het onaantrekkelijk om als overheid eenzijdig strenge duurzaamheidseisen op te leggen. Dergelijke eisen werken in de regel kostprijsverhogend, wat ongunstig is voor de concurrentiepositie van bedrijven in een open markt waarin hoofdzakelijk op prijs wordt geconcurreerd. Investeringen in verduurzaming die verder gaan dan wat in internationale regelgeving is vastgelegd, zullen zichzelf in de markt moeten terugverdienen. De overheid kan hieraan een belangrijke bijdrage leveren door het stimuleren van verduurzamingsinitiatieven van marktpartijen en het bevorderen van duurzaam gedrag bij voedselconsumenten. Op deze website kunt u informatie vinden over de effecten van voedselproductie op de leefomgeving en aspecten die een belangrijke rol spelen bij verduurzaming van het voedselsysteem.

Evaluatie van het landbouw- en milieubeleid

Hoewel verduurzaming van het voedselsysteem hoofdzakelijk via de markt met worden gerealiseerd zijn er in de vorm van Europese richtlijnen wel harde randvoorwaarden waarbinnen de landbouwproductie moet plaats vinden. De Europese doelen die de landbouw het meest beïnvloeden gaan over nitraat in grondwater (Nitraatrichtlijn), fosfaat en gewasbeschermingsmiddelen in oppervlaktewater (ecologische doelen Kaderrichtlijn water), en ammoniakemissie (NEC-richtlijn en IPPC). In hoeverre wordt aan de doelstelling van deze richtlijnen voldaan en in welke mate is de landbouw op weg naar verduurzaming? Antwoorden op deze en andere vragen, en aanvullende informatie, staan op de volgende pagina’s:

Milieukwaliteit in het landelijk gebied

groenUitvoering van het beleid leidt waarschijnlijk tot het halen van het doel
geelGeraamde ontwikkeling ligt rond het doel, beleid zou robuust gemaakt kunnen worden voor tegenvallers
oranjeGeraamde ontwikkeling leidt waarschijnlijk niet tot het halen van het doel, met intensivering van het beleid is het doel wel realiseerbaar
roodGeraamde ontwikkeling leidt waarschijnlijk niet tot het halen van het doel, vraagt fundamentele herziening van de huidige aanpak door andere beleidsinstrumenten in te zetten of door doelen aan te passen
grijsOp dit moment niet te bepalen
witDeze analyse is niet uitgevoerd

Nutrientenoverschotten landbouw
  • Balans 2012 Huidig beleid
  • Balans 2012 Voorgenomen beleid
Stikstofoverschot stabiliseert na 2003, Fosfaatoverschot wel verder gedaald. Voorgenomen mestbeleid biedt kansen op betere benutting van de mest binnen de milieurandvoorwaardenlees meer
Stikstofoverschot stabiliseert na 2003, Fosfaatoverschot wel verder gedaald. Voorgenomen mestbeleid biedt kansen op betere benutting van de mest binnen de milieurandvoorwaardenlees meer
Mestproductieplafond (vanaf 2006)
  • Balans 2012 Huidig beleid
  • Balans 2012 Voorgenomen beleid
Stikstofproductie ruim onder mestproductieplafond, Fosfaat in 2011 vlak onder het productieplafond lees meer
Stikstofproductie ruim onder mestproductieplafond, Fosfaat in 2011 vlak onder het productieplafond lees meer
Nitraat in het bovenste grondwater
  • Balans 2012 Huidig beleid
  • Balans 2012 Voorgenomen beleid
"Zuidelijk zandgebied en lössregio zijn ook na 2013 nog een knelpunt."lees meer
"Zuidelijk zandgebied en lössregio zijn ook na 2013 nog een knelpunt."lees meer
Gewasbeschermingmiddelen in oppervlaktewater
  • Balans 2012 Huidig beleid
  • Balans 2012 Voorgenomen beleid
Afname van de belasting van het oppervlaktewater door gewasbeschermingsmiddelen uit de landbouw stagneert.lees meer
Afname van de belasting van het oppervlaktewater door gewasbeschermingsmiddelen uit de landbouw stagneert.lees meer