Nature Outlook 2010-2040

Maarten Hajer: Is de natuur af in 2018?

An English translation of this vision will become available soon.

In beleid kun je niet wandelen. Zo hoor je weinig mensen na een stevige boswandeling zeggen dat ze hebben genoten van de natuurdoeltypen, habitatnummers, Ecologische Hoofdstructuur (EHS) en ecosysteemdiensten. Gelukkig maar. Toch spelen die woorden een belangrijke rol bij beleidsmakers die bepalen hoe onze natuur er over pakweg twintig à dertig jaar uit zal zien. De Ecologische Hoofdstructuur (EHS) bijvoorbeeld, is een netwerk van natuurgebieden die een belangrijke rol spelen bij het beschermen van bedreigde planten- en diersoorten. De laatste maanden is er in natuurland een nieuw woord bijgekomen: herijking. De term ‘herijking’ stamt uit de tijd dat gewichten en maten onbedoeld variaties kenden en dat het nodig was om de meetwerktuigen opnieuw te toetsen aan de gestelde eisen. Nu gaat het hier om de toekomst van het natuurbeleid.

Herijking EHS

De bezuinigingen gaan niet aan het landelijk gebied voorbij. Er is sprake van een vermindering van tweederde deel van het rijksbudget. Een herijking van de EHS gaat om de vraag hoe het resterende bedrag zo goed mogelijk kan worden ingezet. Daarbij wil het kabinet in elk geval het EHS-beleid in 2018 afronden en tegelijkertijd blijven voldoen aan de Europese natuurverplichtingen. Medio februari van dit jaar heeft het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) op verzoek van het kabinet de effecten van verschillende uitwerkingsvarianten in beeld gebracht. Daaruit blijkt dat het resterende budget niet voldoende is om de Europese natuurverplichtingen te halen. Inmiddels hebben diverse experts suggesties aangedragen om met een kleiner rijksbudget toch aan de Europese natuurverplichtingen te kunnen blijven voldoen. Wellicht kunnen provincies of andere (markt)partijen meebetalen aan de EHS, misschien kan het budget tijdelijk omlaag en in economisch betere tijden weer omhoog? Het is aan het kabinet en de provincies om keuzes te maken. Maar is het natuurbeleid straks ‘af’ in 2018? Is het daarna alleen nog maar een kwestie van onderhoud en beheer? Of moeten we ook nadenken over het natuurbeleid op (middel-)lange termijn?

Wat is natuur?

Om die vraag goed te kunnen beantwoorden is het belangrijk om te begrijpen wat mensen onder natuur verstaan. De betekenis van natuur is helemaal niet zo natuurlijk als weleens wordt gedacht. Voor veel mensen is natuur vooral een plek om te willen wonen of recreëren. En veel ondernemers zorgen ervoor dat hun zaak dichtbij of in de natuur staat omdat dat extra inkomen betekent; bijvoorbeeld een horecagelegenheid, een sportaccommodatie of een plek voor retraite en bezinning. Weer andere mensen denken over natuur in termen van nut. Zij wijzen naar de bossen waar hout groeit of naar de waterleidingduinen, waar het water gezuiverd wordt. Tenslotte zijn er nog de zeldzame planten en dieren die beschermd moeten worden. Sommige soorten zijn zo zeldzaam dat Nederland in internationaal verband heeft afgesproken ervoor te zorgen dat ze niet zeldzamer worden en dat ze op den duur voldoende voorkomen. Dan heb ik het over de Europese natuurverplichtingen waar het kabinet aan wil blijven voldoen. Kortom: natuur heeft vele functies.

Toekomst van de natuur

Veel mensen hebben de afgelopen maanden meegedacht over de toekomst van de natuur. De kranten stonden er vol van. Zo stelde het Wereld Natuurfonds voor om de honderden kleine natuurgebiedjes om te vormen tot drie superreservaten: Duin, Delta en Bos. Ook was er een voorstel om natuur meer te integreren met andere functies, zoals natuurgolfbanen, natuurkerkhoven, natuurspeelplaatsen of natuur rondom nieuwe landhuizen. Maar niet iedereen is het daarmee eens. Sommigen experts stellen juist dat natuur niet gebaat is bij recreatie, maar bescherming nodig heeft. In veel discussies ging het over de vraag wie er voor de natuur moet zorgen. Dat kan de rijksoverheid zijn, de provincie of de gemeente. Maar ook de waterschappen en het bedrijfsleven kunnen een rol spelen. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de samenwerking  in de Gelderse Poort tussen provincie en bedrijven die klei en zand winnen. In mijn vorige blog vermeldde ik al wat een spectaculair natuurgebied dat is geworden. Het gebied trekt jaarlijks meer dan een miljoen bezoekers en is ook goed voor de biodiversiteit. Een ander voorbeeld van samenwerking is de alliantie tussen het Wereld Natuurfonds en energieleverancier Eneco. Uit al deze ingezonden stukken, lezingen en opiniebijdragen blijkt dat het er in dit maatschappelijk debat niet alleen over gaat waar de EHS komt te liggen. De discussie gaat veel verder. We moeten ons afvragen: wat is natuur en hoe willen we dat die er over 20-30 jaar uitziet. In een land met veel scherpere ruimtelijke ongelijkheid dan nu, met lege krimpgebieden en drukke stedelijke zones. Maar waar we allemaal snel op ons werk willen zijn, prettig willen wonen en tal van andere zaken.

Betekenis en waarde van natuur

Daarmee is het tijd geworden om na te denken over de betekenis en de waarde van natuur en landschap in Nederland. En…niet onbelangrijk, wie moet er voor die natuur zorgen en hoe gaan we het betalen? Gedwongen door de bezuinigingen kijkt de Rijksoverheid naar andere partijen met de vraag of die een grotere rol kunnen spelen, met name de provincies. Maar de provincies vragen tijd om deskundigheid op te bouwen en om geld. Er is nog meer tijd en geld nodig als het bedrijfsleven, gemeenten en waterschappen voor de natuur moeten gaan zorgen. Het is nu nog niet duidelijk wat de consequenties van zulke nieuwe allianties voor het natuurbeleid zullen zijn. Als het zou kunnen worden gecombineerd met beleid voor aanpassing aan de klimaatverandering, beleid voor de verduurzaming van de landbouw en beleid om de recreatiemogelijkheden te vergroten dan kunnen er bijzondere dingen tot stand komen. Daarom is het ook belangrijk om te kijken wat er in aanpalend beleid gebeurt. Maatregelen tegen de verdroging of maatregelen onder het regime van de Kaderrichtlijn Water kunnen van groot belang zijn om de natuur te verbeteren. Andersom hebben bezuinigingen of institutionele veranderingen in deze beleidsvelden ook grote invloed op de natuur. Het gaat dan bijvoorbeeld om bezuinigingen op de uitvoering van de Kaderrichtlijn Water en verdergaande decentralisatie van het planologische beleid.

En dan zijn er nog die internationale zeldzame soorten. Nederland heeft zich immers verplicht om die te beschermen. Er is vrij brede maatschappelijke overeenstemming dat alleen de overheid kan zorgen voor de zeldzame en bijzondere natuur, planten en diersoorten en gebieden die bijzonder zijn en bescherming vragen, zoals de Biesbosch en het hoogveen in Drenthe.

In de Natuurverkenning van het Planbureau voor de Leefomgeving worden al deze visies op natuur meegenomen, net als de maatschappelijke discussie over wie dat moet betalen. Wij hopen op een brede betrokkenheid bij deze discussie!

Maarten Hajer
Directeur Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)

Zie ook

The Nature Outlook is a statutory product of the PBL Netherlands Environmental Assessment Agency with cooperation from Wageningen UR.