Kiezen vanuit waarden in de warmtetransitie
Vijf scenario’s voor de warmtevoorziening van de gebouwde omgeving richting 2050
Laatst gewijzigd op 3 november 2026
Hoe ziet de warmtetransitie
Nederland staat voor grote keuzes in de warmtetransitie. Achter keuzes over warmteoplossingen, infrastructuur, financiering en sturing gaan maatschappelijke waarden schuil: wat vinden we belangrijk, wie profiteert, wie betaalt mee en wie mag beslissen?
In deze studie verkent het PBL in samenwerking met TNO deze vragen met behulp van waarden-gebaseerde toekomstscenario's. In de scenario's laten we zien hoe verschillende maatschappelijke waarden kunnen doorwerken in keuzes over techniek, governance en beleidsinstrumenten. De scenario’s zijn geen toekomstvoorspellingen, maar hulpmiddelen om het gesprek te voeren over de mogelijke richtingen voor de warmtetransitie.
Verken de verschillende werelden van 2050 en gebruik de scenario’s als gespreksstarter, ontwerptool of toetsingskader.
Ontdek de 5 toekomstscenario’s
Nationale regie
Het wordt voor je geregeld
De nationale overheid voert de regie over de warmtevoorziening
Bekijk het scenario
Regionale balans
Samen moeten we het doen
Regionale overheden en andere partijen werken samen om het energiesysteem in balans te houden
Bekijk het scenario
Lokaal verbonden
Energie door ons, voor ons
Lokale gemeenschappen nemen de regie in de organisatie van de warmtevoorziening
Bekijk het scenario
Georganiseerde markt
De prijs van zekerheid
Marktpartijen organiseren de warmtevoorziening binnen een sterk gereguleerde energiemarkt
Bekijk het scenario
Autonoom regelvrij
Vrijheid om het zelf te regelen
Individuele keuzevrijheid en zelfredzaamheid staan centraal in de warmtevoorziening.
Bekijk het scenarioWat zijn scenario's?
De scenario’s zijn verhalend en kwalitatief. Het zijn geen voorspellingen of wensbeelden, maar samenhangende toekomstbeelden die helpen om alternatieve ontwikkelrichtingen voor de warmtetransitie te verkennen.
Anders dan in techno-economische verkenningen, waarin kosten en technische keuzes centraal staan, zijn deze scenario’s gebaseerd op verschillende invullingen van maatschappelijke waarden. We onderzoeken hoe maatschappelijke waarden worden geïnterpreteerd en hoe deze kunnen doorwerken in de inrichting van de warmtevoorziening, de rolverdeling tussen overheid, markt en samenleving en de keuzes die daaruit voortvloeien.
Met de scenario’s bieden we een gemeenschappelijke taal om het gesprek over maatschappelijke waarden in de warmtetransitie expliciet te voeren. Met de scenario's kunnen beleidsmakers dilemma’s herkennen, beleidskeuzes vanuit verschillende perspectieven doordenken en handelingsmogelijkheden verkennen in een onzekere toekomst.
Elementen uit de verschillende scenario’s kunnen als inspiratie dienen bij het ontwikkelen van een eigen beleidsvisie of strategie. Ook geven de scenario’s een beeld van de onzekerheden die samenhangen met verschillende autonome ontwikkelingen, zoals prijsstijgingen onder invloed van geopolitieke ontwikkelingen. Dit kan helpen bij het ontwikkelen van beleidsvisies voor de lange termijn, met ruimte om in te spelen op veranderende omstandigheden.
Tot slot laten de scenario’s niet alleen verschillende eindbeelden zien, maar ook een fictieve weg ernaartoe. Daarmee wordt inzichtelijk hoe keuzes van nu gevolgen kunnen hebben voor de opties die in de toekomst beschikbaar zijn.
De scenario’s zijn bedoeld voor gemeenten, bestuurders, beleidsmakers en andere betrokkenen bij de warmtetransitie. Ze zijn vooral waardevol op momenten waarop keuzes moeten worden gemaakt waarvoor geen eenduidig juiste oplossing bestaat.
Specifiek voor gemeenten, die een regierol hebben in de warmtetransitie, zijn er verschillende momenten in de beleidscyclus waarop de scenario’s van nut kunnen zijn:
- Bij de ontwikkeling van beleid, visies en strategieën.
- Bij het vormen van politieke standpunten door bestuurders en volksvertegenwoordigers.
- Bij samenwerking met andere partijen en bij participatie.
De scenario’s zijn ontwikkeld door het PBL in samenwerking met TNO, met ondersteuning van het sociaal ontwerpbureau Afdeling Buitengewone Zaken.
Het onderzoek bestond uit een iteratief proces waarin literatuuronderzoek, beleidsanalyse, interviews, workshops en expertreflectie werden gecombineerd. Tijdens het onderzoek zijn de conceptscenario’s meerdere keren aangescherpt op basis van inzichten uit de wetenschap, het beleid en de praktijk. Ook is geëxperimenteerd met verschillende verhalende en beeldende elementen om de scenario’s uit te werken.
Meer informatie over het onderzoeksproces is te vinden in het rapport van deze studie. Een uitgebreide methodologische verantwoording wordt eind 2026 gepubliceerd.
De scenario’s zijn geen voorspellingen van hoe de warmtetransitie er in 2050 uit zal zien. Ze vormen ook geen beleidsadvies en geven geen voorkeursrichting aan. Het zijn denkramen die verschillende mogelijke werelden verkennen en helpen om keuzes, waarden en dilemma’s in de warmtetransitie bespreekbaar te maken.
Zelf aan de slag met de scenario's?
Werk je aan de warmtetransitie en wil je ontdekken hoe je de scenario’s in de praktijk kunt gebruiken?
Met onze beknopte handleiding en het oefenmateriaal kun je zelf een workshop organiseren om de scenario’s te verkennen en het gesprek aan te gaan over de keuzes en dilemma’s in de warmtetransitie.
Materiaal volgt binnenkort.